Óc sáng suốt- Nguyễn Duy Cần

ÓC SÁNG SUỐT – NGUYỄN DUY CẦN

Một thân thể không đau, một tinh thần không loạn, đó là chân hạnh phúc của con người.

Phần nhiều những kẻ lập nên kỳ công đại nghiệp gì ở đời đều nhờ nơi công phu tự học cả. Muốn được thế họ phải trải qua không biết bao nhiêu gian lao khổ cực để tìm lấy cho mình một lề lối, một kỷ luật để tự dìu dắt trên con đường tu tập.

Chương 1   TƯ TƯỞNG LÀ GÌ?

Napoléon :”Trong khi ông chú ý vào một việc nào, thì ngoài việc ấy, ông không còn biết có cái gì khác nữa: chính là một cuộc săn đuổi mà không còn có cái chi đổi hướng được nữa…”

Chương 2   THUẬT QUAN SÁT

Biết quan sát tức là biết chất vấn, bất kỳ đối với người hay vật. Đừng để trong trí rằng dưới đời không còn có gì mới lạ cả, và cái chi gọi là mới lạ, đều đã có nói rồi, không cần phải quan sát thêm làm gì nữa…

Không! Bất kỳ là sự gì, vật gì đối với ta, phải là một sự vật mới lạ để nghiên cứu, để học hỏi.

Bác sĩ Toulouse nói: “Quan sát là lựa chọn.”

Trong mớ cảm giác hỗn tạp của ta, ta cần phải kiểm tra lại, lượt bỏ những cái nào không quan hệ đến vấn đề ta  đang  đeo  đuổi, và phải biết chọn lựa cái nào chánh cái nào phụ mà dùng.

“Sở dĩ Napoléon có được một khiếu thông minh hoạt bát như thế là nhờ ông “dẫu đi điểm binh, cũng dùng đến những bản đồ.” Ông dò xét người luôn luôn theo một trật tự bất di bất dịch, tỉ mỉ từ kẻ tóc chân tơ, bởi vậy không có một mảy gì sót được với ông cả. Là một nhà tâm lý rất sành sỏi, ông biết đầu óc ông cũng như đầu óc của mọi người, nghĩa là “chỉ có thể chăm chú vào một việc thôi” nếu muốn làm công việc ấy một cách có hiệu quả. Cho nên ông dùng đến phương pháp bản đồ. Chỉ thoáng qua là ông thấy đủ tất cả mọi chi tiết.

Nhưng cái mà ta gọi là “ngó thoáng qua” chính là một sự chú ý từng chi tiết, theo một trật tự không thay đổi.

Trong khi quan sát (ngoại giới quan sát, hay nội tâm quan sát), ta cần quan tâm đến sựgiống nhau và khác nhau của mỗi sự vật. Không thế thì sự quan sát của ta chỉ đem lại cho ta một nhận thức mơ hồ không đúng đắn được.

Đọc báo, thấy nhà phê bình chê hoặc khen một tác phẩm nào, phải tự hỏi liền: “Tại sao khen, tại sao chê?” Ta phải đòi hỏi nơi nhà phê bình những bằng cớ đúng đắn, trước khi nhận những lời phê phán của họ.

Tìm nguyên nhân sự vật là một lối quan sát rất cần thiết cho sự phán đoán. Thiếu nó, là thiếu những điều kiện cốt yếu để kết luận một việc gì. Nếu muốn hiểu rành một điều nghe thấy nào cần phải “có đủ các dọc nguyên nhân” mới được, nhưng “việc đời phiền phức, mà đời người rât ngắn, con người phải tạm sống với những cái kết luận tạm”. Thà kết luận tạm với một mớ nguyên nhân thiếu sót, có phải còn quí hơn là kết luận liều lĩnh mà không cần hiểu đến một nguyên nhân cỏn con nào cả không?

Biết quan sát cho đúng đắn chưa đủ, cần yếu là phải biết giải thích những quan sát ấy.

Đức tánh của nhà Quan sát:

1)  Khéo léo:

2)  Kiên nhẫn:

3)  Chú ý:

4)  Nhuệ trí

5)  Tinh mật:

6)  Vô tư:

Chương 3   THUẬT TẬP TRUNG TINH THẦN

Khổng Tử nói: “Ta là người hễ có việc gì nghĩ chưa ra thì nghĩ đến quên ăn, nghĩ ra được thì vui quên cả mối lo, không biết rằng tuổi già đã sắp tới vậy.”

“Chỉ làm một việc thôi, và làm cho tận tình.” Ta phải bắt chước theo tinh thần của con cá măng (brochet). Con cá nầy, khi nó đuổi theo một con mồi nào, thì dẫu có gặp con mồi khác dễ bắt hơn, nó cũng bỏ qua, và chỉ theo cho kỳ được con mồi của nó thôi. Đối với tinh thần ta cũng thế. Sự chú ý cần phải có một mục đích rõ rệt, bởi nếu ta phân chia nó ra, tinh thần ta sẽ tản mát, huỷ hoại.

Bất kỳ là làm việc gì, “chuyên tâm chú ý” là then chốt của thành công.

Chương 4   PHÉP TƯỞNG TƯỢNG?

Coi chừng những hành động như cái máy, nghĩa là những hành động nào mà mình ít khi phải dùng đến sự suy nghĩ

Coi chừng những ảnh hưởng bên ngoài ám thị mà mình không dè.

Kiểm tra những hành động của mình, coi nó có phải là những hành động theo tập quán, theo thói quen do giáo dục hoặc do ông cha ta để lại mà ta cúi đầu nhắm mắt nghe theo chăng?

Làm cách nào để có được óc tìm tòi?

a) Phải ráng mà xem xét, quan sát sự vật đủ cả mọi phương diện.

b) Phải tìm cách thay đổi, tô điểm công việc mình làm cho thêm hay thêm đẹp, thay vì cứ cúi đầu bắt chước kẻ khác.

c) Đừng bao giờ để ý một việc gì mà không tìm cho ra nguyên nhân của nó.

d) Phải biết kinh ngạc đối với những gì mình không hiểu.

Chương 5   TỔ CHỨC TƯ TƯỞNG

TƯ TƯỞNG đúng  đắn  trước  hết  là  tư  tưởng  có  trật  tự,  cần  phải  luyện  tập  mới được.

Chương 6   THUẬT NHỚ LÂU

Chương 7   KẾT LUẬN

Tìm ý chính

“Thảy đều trở nên giản dị, dễ dàng, rõ rệt, không có gì mơ màng hay hỗn độn nữa cả khi mà ta nắm được cái trung tâm điểm (point central) của một xứ nào.”

“Điều khó khăn nhất trong khi nghiên cứu là tìm cho ra cái điểm đặc biệt và chủ yếu, do đó, tất cả đều có thể qui về một mối, hay nói tóm lại, tìm cho ra cái thể thức (formule) của sự vật mà mình đang tìm”

Nhứt là khi đọc sách. Phải đọc suốt một hơi, để tìm nắm lấy cái đại ý của toàn tập, bấy giờ sẽ trở lại, đọc kỹ từng thiên, từng đoạn, từng câu. Nhưng phải biết bao giờ cũng để ý đến chỗ thuần nhất của nó. Hãy tập tóm lại đại ý của toàn chương thành một câu gọn gàng và đầy đủ. Vậy trước hãy tóm một chương thành còn một đoạn, rồi hãy tóm đoạn ấy thành một câu và tóm câu ấy thành một đề.

(Biết được cái lý của nó, thì một lời nói là hết; không rõ được cái lý của nó thì lưu tán vô cùng, – nghĩa là nói mãi mà không rồi).

Tóm lại, bao giờ ta cũng nên nhớ mãi nơi lòng cái phương pháp làm  việc nầy của thống soái Foch. Bất kỳ là đứng trước một việc gì, một bức thơ hay một công văn, đọc một bài báo hay một quyển sách… nghĩa là từ một việc nhỏ đến một việc lớn nào, thống soái bao giờ cũng lẩm nhẩm câu: “Việc gì đây?” Để chi? Để tìm cái chánh đề và giải quyết liền vấn  đề ấy trong phạm vi nó, không hoang mang lạc lõng theo những câu chuyện ngoài lề.