Five levels of thinking

Mình đọc được bài này trên facebook, cũng không biết ai là tác giả nhưng thấy hay quá nên post lại ở đây

Mình có nhớ câu nói của tổng thống Mỹ đầu tiên “chỉ có bình đẳng giữa những những người đồng đẳng”. Ở đây chắc là không ám chỉ đến đẳng về tài sản hay chủng tộc mà mình nghĩ là đẳng về mức tư duy. Vậy sẽ phát sinh câu hỏi chúng ta có thể phân tư duy thành bao nhiêu mức. Theo mình thì có thể phân ra 5 mức tư duy: một là tư duy bản năng, hai là tư duy nghiệp vụ, ba là tư duy hệ thống, bốn là tư duy chiến lược và năm là tư duy phương pháp luận.
– Tư duy bản năng là thứ sinh ra đã có sẵn mà không cần phải học hỏi gì nhiều. Mức tư duy này giúp đáp ứng 2 bản năng chính của con người là tồn tại và truyền giống.
– Tư duy ở mức nghiệp vụ là để làm tốt một công việc cụ thể ví dụ như lái chiếc xe, nấu món ăn hay thiết kế ra một cơ cấu máy, một cái nhà, một đoạn code của chương trình máy tính mà không cần phải phối hợp nhiều người. Nếu làm tốt ở mức này thì được gọi là chuyên viên còn bình thường thì gọi là nhân viên tác nghiệp.
– Tư duy hệ thống là không phải làm một nghiệp vụ cụ thể nào nữa mà là tổ chức cho người khác làm bằng cách xây dựng hệ thống. Đầu ra của người làm hệ thống là các bộ qui trình vận hành của tổ chức, thể chế. Nếu làm tốt ở mức này thì được gọi là tổng công trình sư còn bình thường thì gọi là nhà tổ chức.
– Người có tư duy chiến lược là người đặt đề bài, yêu cầu cho người làm hệ thống. Dựa trên đề bài đó thì người làm hệ thống mới tổ chức xây dựng các qui trình vận hành hệ thống để triển khai chiến lược. Đầu ra của người làm chiến lược là xác định chính các mục tiêu cần đạt, con đường và phương thức để đạt mục tiêu và đề ra lộ trình, phân bổ nguồn lực để đạt mục tiêu. Nếu làm tốt ở mức này thì được gọi là chiến lược gia còn bình thường thì gọi là người dẫn dắt.
– Người có mức tư duy tạo phương pháp luận là người tạo ra các bộ phương pháp để giúp cho người khác có phương pháp suy nghĩ. Cái này gọi là tri thức knowledge. Còn bộ phương pháp để giúp cho người khác làm thì gọi là know-hows. Đầu ra của người làm phương pháp luận mới là phải làm được 1 trong 2 cái sau hoặc cả hai: bộ khái niệm trừu tượng mới và qui luật liên kết các khái niệm trừu tượng đó. Nếu làm tốt ở mức này thì được phong cho danh xưng là nhà tư tưởng.
Một câu hỏi đặt ra là có cần thiết phải giỏi ở mức nghiệp vụ rồi thì mới có thể nâng lên để giỏi ở mức hệ thống và giỏi ở hệ thống rồi mới nâng lên để giỏi ở mức chém gió là mức chiến lược và phương pháp luận. Theo mình thì không nhất thiết phải như vậy. Vậy thì cái gì là yếu tố chính quyết định mức tư duy của người đó. Theo mình thì yếu tố quan trọng nhất là mong muốn của người đó đạt đến mức nào. Ví dụ mở quán nhậu. Nếu từ đầu chỉ mong muốn có một quán đông khách là mừng rồi thì người đó sẽ tập trung vào chủ yếu là các nghiệp vụ làm món ăn ngon và không gian hấp dẫn. Nhưng nếu từ đầu có mong muốn là mở trên vài quán thì người đó cần phải tập trung vào hệ thống các qui trình vận hành và giao việc làm món ăn ngon cho người khác. Theo như quan sát của mình thì người Việt ở trong nước lẫn nước ngoài thì chỉ giỏi ở mức nghiệp vụ thôi, đến mức hệ thống thì còn rất ít, còn đến mức chiến lược thì hầu như không thấy. Đến cỡ mức phương pháp luận thì không riêng gì người Việt mà người Á châu là vắng bóng. Tất cả định lý định luật chúng ta học từ hồi phổ thông cho đến các bộ khái niệm hiện đại hơn ví dụ như marketing, mạng xã hội, internet đều do người phương Tây tạo ra. Người Việt thường tự cho mình thông minh. Nhưng nếu chỉ thông minh ở mức nghiệp vụ thì cũng chỉ là khôn lõi mà thôi. Một quan sát thú vị của mình các trường học từ trung học cho tới đại học kể cả ở nước ngoài chỉ dạy tư duy nghiệp vụ là chính. Còn muốn có tư duy từ mức hệ thống trở lên thì phải tự học theo kiểu tự phát hay theo các khóa chuyên đề tự chọn. Đó là ở nước ngoài người ta còn khuyến khích việc này. Còn ở Việt nam thì khi bàn đến các mức tư duy từ hệ thống trở lên thường hay dễ bị bài bác bởi các người mới giỏi ở mức nghiệp vụ nhưng làm lãnh đạo hay người tích lũy được nhiều tài sản. Bởi vì họ chỉ phân chia người theo thang đo là chức vị và tài sản.
Mình muốn chia sẽ suy nghĩ của mình về các mức tư duy là không phải để phân chia người hèn, người sang mà là để biết tự đánh giá mình và hợp tác với người khác theo kiểu “đúng người, đúng việc”. Nếu gặp người giỏi ở mức nghiệp vụ thì tìm cách tuyển người đó vào và trả lương xứng đáng. Nếu gặp người giỏi ở mức hệ thống thì tìm cách mời người đó về quản lý và chia sẽ cổ phần cho họ nhưng không nhiều. Nếu gặp một người giỏi ở mức chiến lược thì cùng nhau làm người đồng sáng lập ra cái gì đó. Còn nếu có diễm phúc gặp người giỏi ở mức phương pháp luận thì xin mời họ làm cố vấn hay làm thầy vì kiểu người này đa số không quan tâm nhiều đến các lợi ích vật chất hữu hình.